बिहीबार, ३ बैशाख, २०८३
बिहीबार, ३ बैशाख, २०८३
सिताराम घिमिरे, बिहीबार, २३ माघ, २०८२
लोकतन्त्रको मूल आत्मा विचार, नीति र वैचारिक बहसमा निहित हुन्छ । स्वस्थ लोकतान्त्रिक समाजमा फरक फरक मतहरू प्रस्तुत हुन्छन्, तिनको तर्कसहित आलोचना हुन्छ र अन्ततः जनहितमा आधारित नीतिगत निष्कर्ष निकालिन्छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा हाम्रो सार्वजनिक बहसको दिशा क्रमशः बदलिँदै गएको देखिन्छ। नीति र विचारको गहिरो विमर्शभन्दा बाहिर गएर बहस “मिडिया ट्रायल” र “चरित्र हत्या” मा सीमित हुँदै गएको यथार्थ चिन्ताजनक छ ।
मिडिया ट्रायल भन्नाले अदालत वा संवैधानिक निकायले निर्णय गर्नुअघि नै सञ्चारमाध्यमले कसैलाई दोषी वा निर्दोष ठहर गर्ने प्रवृत्तिलाई बुझाउँछ। समाचारभन्दा बढी सनसनी, तथ्यभन्दा बढी अनुमान, र विश्लेषणभन्दा बढी आरोप प्रत्यारोपले स्थान पाउँदा जनमत सजिलै प्रभावित हुन्छ । यसले न्यायिक प्रक्रियामाथि दबाब सिर्जना गर्छ र निष्पक्षताको आधार कमजोर बनाउँछ। परिणामस्वरूप, सत्य खोज्ने प्रयासभन्दा “कसलाई दोषी देखाउने” हो भन्ने प्रतिस्पर्धा हाबी हुन्छ ।
यससँगै चरित्र हत्या सार्वजनिक बहसको अर्को गम्भीर समस्या बनेको छ । जब नीति असफल हुन्छ वा तर्क कमजोर हुन्छ, तब व्यक्तिको निजी जीवन, नियत वा छविमाथि आक्रमण गरिन्छ । सामाजिक सञ्जाल र केही जिम्मेवारीविहीन मिडियाले अप्रमाणित सूचना फैलाएर व्यक्तिको सामाजिक प्रतिष्ठामा गहिरो चोट पुर्याउँछन् । यसले न केवल सम्बन्धित व्यक्तिलाई मानसिक र सामाजिक रूपमा असर गर्छ, बरु समाजमै डर र अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ । सक्षम र इमानदार व्यक्तिहरू सार्वजनिक जीवनबाट टाढा हुन थालेमा दीर्घकालीन रूपमा लोकतन्त्र नै कमजोर हुन्छ ।
नीति र विचारबाट बहस किन चिप्लियो त? यसको एउटा कारण दर्शक/पाठक तान्ने दबाब हो । छिटो फैलिने, भावनात्मक प्रतिक्रिया उक्साउने सामग्रीले बढी ध्यान पाउँछ । अर्को कारण राजनीतिक ध्रुवीकरण हो, जहाँ विरोधी विचारलाई चुनौती दिनु भन्दा विरोधी व्यक्तिलाई बदनाम गर्नु सजिलो ठानिन्छ । साथै, मिडिया साक्षरता कमजोर हुँदा नागरिकले स्रोतको विश्वसनीयता जाँच नगरी सूचना स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति पनि समस्या बन्छ ।
यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कन बहुआयामिक प्रयास आवश्यक छ। सञ्चारमाध्यमले आचारसंहिता कडाइका साथ पालना गर्नुपर्छ ।तथ्यको पुष्टि, सन्तुलित प्रस्तुति र स्पष्ट विभाजन (समाचार वा बिचार)अनिवार्य हुनुपर्छ । राजनीतिक दल र नेताहरूले पनि आलोचना नीति र कार्यसम्पादनमा केन्द्रित गर्नुपर्छ, व्यक्तिमाथि होइन । नागरिकस्तरमा मिडिया साक्षरता बढाउनु, अप्रमाणित सामग्री साझा नगर्नु र तर्कपूर्ण बहसको संस्कार विकास गर्नु उत्तिकै आवश्यक छ ।
निष्कर्षतः, बहस जब नीति र विचारबाट भड्किएर मिडिया ट्रायल र चरित्र हत्यामा सीमित हुन्छ, तब लोकतन्त्रको गुणस्तर खस्किन्छ । असहमति लोकतन्त्रको शक्ति हो, तर त्यो असहमति तर्क, तथ्य र सार्वजनिक हितमा आधारित हुनुपर्छ। जिम्मेवार मिडिया, सचेत नागरिक र मर्यादित राजनीतिक संस्कार मिलेर मात्र सार्वजनिक बहसलाई पुनः सही बाटोमा फर्काउन सकिन्छ ।
