सोमबार, ८ भाद्र, २०८३
सोमबार, ८ भाद्र, २०८३
राष्ट्रिय सन्देश संबाददाता, बुधबार, २० श्रावण, २०८३
मानव सभ्यताको विकास प्रकृतिको काखमै भएको हो । मानिसले अन्न उत्पादन गर्न सिकेदेखि नै प्रकृतिलाई जीवनदाता मानेर सम्मान गर्ने परम्परा विकास भयो । नेपाली समाजमा पनि अन्नबालीको प्रत्येक चरण बीउ छर्नु, खेत जोत्नु, रोपाइँ गर्नु, गोडमेल गर्नु, बाली पाक्नु र भकारीमा अन्न भित्र्याउनुसबैसँग प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा र कृतज्ञता जोडिएको थियो । खेतबारीलाई मातृभूमि, वर्षालाई वरदान, सूर्यलाई ऊर्जा र जललाई जीवनको स्रोत मानेर गरिने पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठान थिएनन्, ती प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वका जीवनदर्शन पनि थिए । तर आज आधुनिकताको तीव्र प्रभावसँगै यी परम्पराहरू क्रमशः हराउँदै गएका छन् ।
नेपाली कृषि संस्कृतिमा बीउ छर्नुअघि शुभ साइत हेर्ने, भूमिको पूजा गर्ने, रोपाइँका बेला असारे गीत गाउने, पहिलो बाली देवतालाई चढाउने तथा नयाँ अन्न घर भित्र्याउँदा कुलदेवता र प्रकृतिप्रति धन्यवाद अर्पण गर्ने चलन थियो । यी संस्कारले मानिसलाई प्रकृतिप्रति विनम्र बनाउनुका साथै सामूहिक श्रम, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकताको भावना पनि विकास गर्थे । प्रकृतिको संरक्षण गर्नु आफ्नै जीवनको संरक्षण हो भन्ने सन्देश यिनै परम्पराले पुस्तौँदेखि प्रवाह गरेका थिए ।
तर समयसँगै यस्ता प्राकृतिक पूजाप्रतिको आकर्षण घट्दै गएको छ । यसको प्रमुख कारण आधुनिक जीवनशैली, सहरीकरण, बसाइँसराइ, कृषि पेशाप्रतिको घट्दो आकर्षण तथा परम्परागत ज्ञानको पुस्तान्तरणमा आएको कमजोरी हो । आधुनिक प्रविधिले खेतीलाई सहज बनाएको भए पनि यसले कृषि संस्कृतिका भावनात्मक पक्षहरूलाई क्रमशः ओझेलमा पारेको छ । नयाँ पुस्ता परम्परागत कृषि संस्कारभन्दा प्रविधि र व्यावसायिक उत्पादनमा बढी केन्द्रित हुन थालेको छ । फलस्वरूप, प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने संस्कार कमजोर बन्दै गएको छ ।
प्रकृति पूजाको ह्रास केवल धार्मिक अभ्यासको कमी मात्र होइन, यसले वातावरणीय चेतनामाथि पनि असर पारेको छ । जब मानिसले प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तुका रूपमा हेर्न थाल्छ, तब वन विनाश, जलस्रोतको दोहन, माटोको क्षय र जैविक विविधताको ह्रासजस्ता समस्या बढ्न थाल्छन् । प्रकृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध कमजोर हुँदा वातावरण संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारी पनि घट्दै जान्छ । त्यसैले प्रकृति पूजाको परम्परालाई अन्धविश्वासका रूपमा मात्र नभई वातावरणमैत्री जीवनशैलीका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ ।
यद्यपि समय परिवर्तनसँगै केही परम्परामा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक हो । तर परिवर्तनका नाममा आफ्नो मौलिक संस्कृति र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध नै बिर्सनु उचित हुँदैन । आधुनिक कृषि प्रविधि अपनाउँदै गर्दा पनि प्रकृतिप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता र संरक्षणको भावनालाई जीवित राख्न सकिन्छ । विद्यालय, परिवार, स्थानीय समुदाय तथा सञ्चार माध्यमले कृषि संस्कृतिसँग सम्बन्धित परम्पराको महत्व नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनुपर्छ । स्थानीय तहले पनि रोपाइँ महोत्सव, नयाँ अन्न पर्व तथा प्रकृति संरक्षणसँग जोडिएका सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
अन्ततः, बीउदेखि भकारीसम्म फैलिएको प्रकृति पूजाको परम्परा हाम्रो कृषि संस्कृति, सामाजिक एकता र वातावरणीय चेतनाको अमूल्य सम्पदा हो । यसको संरक्षण गर्नु भनेको केवल पुरानो संस्कृतिलाई जोगाउनु मात्र होइन, प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्नु पनि हो । आधुनिकता र परम्पराबीच सन्तुलन कायम गर्दै प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा र कृतज्ञताको भावना पुनः स्थापित गर्न सके मात्र दिगो कृषि, स्वस्थ वातावरण र समृद्ध समाज निर्माणको आधार बलियो बन्न सक्छ ।
