बुधबार, ३ मंसिर, २०८३

“साहित्यको अब आउने संकट पुस्तक होइन, पाठक हो”

सिताराम घिमिरे, सोमबार, १ मंसिर, २०८३

“साहित्यको अब आउने संकट पुस्तक होइन, पाठक हो”

साहित्यको इतिहास हेर्ने हो भने यसको विकास सधैँ समय, समाज र चेतनाको परिवर्तनसँगै भएको पाइन्छ। समाज बदलिँदा साहित्यका विषय बदलिएका छन्, अभिव्यक्तिका शैली फेरिएका छन् र पाठकका रुचिहरू पनि परिवर्तन भएका छन्। कुनै समय पुस्तकको अभाव साहित्यिक विकासको प्रमुख बाधक थियो। पुस्तक छाप्न, प्रकाशन गर्न र पाठकसम्म पुर्‍याउन कठिन थियो। तर आज परिस्थिति फेरिएको छ। पुस्तक छाप्न सकिन्छ, अनलाइन पढ्न सकिन्छ, विद्युतीय माध्यमबाट संसारभरका साहित्यिक सामग्री सहजै उपलब्ध छन्। प्रविधिले पुस्तकको पहुँचलाई पहिलेभन्दा धेरै फराकिलो बनाएको छ। तर यति धेरै सुविधा हुँदाहुँदै पनि एउटा गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ के मानिसमा पढ्ने संस्कार र साहित्य बुझ्ने धैर्य बाँकी छ? त्यसैले आजको साहित्यिक संकट पुस्तकको अभाव होइन, पाठकको अभाव हो।

पुस्तक साहित्यको भौतिक स्वरूप हो भने पाठक त्यसको जीवन हो। लेखकले आफ्ना अनुभूति, विचार, कल्पना, संघर्ष र सामाजिक यथार्थलाई शब्दमा उतारेर पुस्तकको रूप दिन्छ। तर ती शब्दले जीवन पाउने पाठकको चेतनामा पुगेपछि मात्र हो। पाठक नभएको पुस्तक बन्द कोठामा थन्किएको आवाजजस्तै हुन्छ। त्यसमा विचार हुन्छ, अनुभूति हुन्छ, सम्भावना हुन्छ, तर त्यसलाई ग्रहण गर्ने चेतना हुँदैन। साहित्य लेखिनु मात्र पर्याप्त छैन, पढिनु, बुझिनु, अनुभूत गरिनु र समाजको चिन्तनमा प्रवेश गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

आजको समय सूचना र प्रविधिको तीव्र विकासको समय हो। मानिसको हातमा मोबाइल छ, संसारभरका सूचना केही सेकेन्डमै उपलब्ध छन्। सामाजिक सञ्जालमा मानिस घण्टौँ बिताउन सक्छ, छोटा भिडियोहरूमा रमाउन सक्छ, तर एउटा पुस्तक पढ्न केही घण्टा छुट्याउन कठिन मान्छ। उसलाई तत्काल मनोरञ्जन चाहिएको छ, गहिरो चिन्तन होइन; छोटो सूचना चाहिएको छ, विस्तृत अध्ययन होइन। पढ्ने संस्कार क्रमशः कमजोर हुँदै जानुको एउटा प्रमुख कारण यही हो। मानिससँग समय नभएको होइन, समयको प्राथमिकता बदलिएको हो।

साहित्य पढ्नु भनेको अक्षरहरूलाई आँखाले पछ्याउनु मात्र होइन। साहित्यले मानिसलाई सोच्न सिकाउँछ, प्रश्न गर्न सिकाउँछ र अरूको पीडा आफ्नै अनुभूतिजस्तै महसुस गर्न सक्ने बनाउँछ। एउटा उपन्यासले समाजको लामो इतिहास बुझाउन सक्छ, एउटा कविताले जीवनको गहिरो दर्शन प्रस्तुत गर्न सक्छ र एउटा निबन्धले स्थापित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ। तर यस्तो अनुभूति प्राप्त गर्न पाठकमा धैर्य, जिज्ञासा र विचार गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। जब मानिस तत्काल प्रतिक्रिया र सतही मनोरञ्जनमै सीमित हुन थाल्छ, तब साहित्यको गहिराइसँग उसको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जान्छ।

यस संकटको अर्को पक्ष बजारमुखी मानसिकता हो।आज कुनै पुस्तकको मूल्याङ्कन त्यसले उठाएको विचार, सामाजिक प्रभाव वा साहित्यिक गुणस्तरका आधारमा भन्दा पनि त्यसको बिक्री, प्रचार र चर्चाका आधारमा हुन थालेको छ। लोकप्रियता नै उत्कृष्टताको मापदण्ड बन्ने प्रवृत्तिले गम्भीर साहित्यलाई ओझेलमा पार्न सक्छ। पुस्तक प्रकाशन गर्नेहरू बढेका छन्, लेखकहरू थपिएका छन्, तर ती पुस्तकलाई गम्भीरतापूर्वक पढ्ने, समीक्षा गर्ने र वैचारिक बहसमा सहभागी हुने पाठकको संख्या अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन।

पुस्तकको उत्पादन बढ्नु साहित्यको विकासको प्रमाण हुन सक्छ, तर पाठकीय चेतना बढ्नु त्यसको वास्तविक उपलब्धि हो।यहाँ लेखक र प्रकाशकको जिम्मेवारी पनि कम छैन। पाठकलाई दोष दिएर मात्र साहित्यको भविष्य सुरक्षित हुँदैन। लेखकले समयको यथार्थसँग संवाद गर्न सक्नुपर्छ। साहित्य केवल कठिन शब्द, जटिल विचार र सीमित बौद्धिक वृत्तको सम्पत्ति बन्नु हुँदैन। त्यसले सामान्य मानिसको जीवन, संघर्ष, सपना, पीडा र परिवर्तनको आकाङ्क्षालाई पनि समेट्नुपर्छ। प्रकाशकले व्यावसायिक सफलतासँगै गुणस्तरीय साहित्यको प्रवर्द्धनलाई महत्त्व दिनुपर्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म पढ्ने संस्कार विकास गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। परिवारमा पुस्तक पढ्ने अभ्यास र समाजमा साहित्यिक छलफलको संस्कृति स्थापित हुनुपर्छ।

अर्कोतर्फ, पाठकले पनि आफ्नो भूमिका बुझ्न आवश्यक छ। साहित्यलाई परीक्षामा उत्तीर्ण हुन वा समय बिताउन पढिने वस्तुका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। पुस्तकसँगको सम्बन्ध आत्मविकास, सामाजिक चेतना र बौद्धिक स्वतन्त्रतासँग जोडिनुपर्छ। आफूलाई मन पर्ने विधा वा लेखकबाट पढ्न सुरु गरेर क्रमशः फरक विचार, फरक अनुभव र फरक दृष्टिकोण भएका साहित्यतर्फ अघि बढ्नुपर्छ।असहमत विचार पढ्ने र त्यसलाई तर्कका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता पनि असल पाठकीय संस्कारको हिस्सा हो।वास्तवमा साहित्यको भविष्य पुस्तकालयमा कति पुस्तक छन् भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन, ती पुस्तक पढ्ने कति सचेत मनहरू समाजमा छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।पुस्तक जलाउनु साहित्यप्रतिको एउटा प्रत्यक्ष आक्रमण हो भने पुस्तक नपढ्नु र विचारप्रति उदासीन हुनु साहित्यको अस्तित्वमाथिको मौन चुनौती हो। पुस्तकलाई सुरक्षित राखेर मात्र साहित्य सुरक्षित हुँदैन। त्यसका विचारलाई पुस्तान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई पुस्तकसँग जोड्न सक्नुपर्छ। पढ्ने मानिसको संख्या मात्र होइन, पढेर सोच्ने, बुझ्ने र समाजलाई प्रश्न गर्ने मानिसको संख्या बढाउनुपर्छ।

अन्ततः साहित्यको संकट पुस्तकको पानामा होइन, मानिसको चेतनामा देखिन थालेको छ। पुस्तक लेख्ने हातहरू अझै छन्, प्रकाशन गर्ने संस्थाहरू पनि छन् र प्रविधिले पुस्तकको पहुँच झन् सहज बनाएको छ। तर ती पुस्तक पढ्ने, त्यसबाट प्रश्न जन्माउने र विचारलाई जीवनसँग जोड्ने पाठक कमजोर हुँदै गए भने साहित्य क्रमशः औपचारिकतामा सीमित हुनेछ। साहित्यको वास्तविक शक्ति लेखकको कलममा मात्र हुँदैन, पाठकको चेतनामा पनि हुन्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता नयाँ पुस्तक थप्नु मात्र होइन, नयाँ पाठक निर्माण गर्नु हो। किनकि पुस्तकले साहित्यको शरीर निर्माण गर्छ, तर पाठकले त्यसमा प्राण भर्छ।

साहित्यको भविष्य पुस्तकको संख्याले होइन, पाठकको चेतना, रुचि र अध्ययन संस्कारले निर्धारण गर्नेछ। त्यसैले अब साहित्यलाई बचाउने अभियान पुस्तक प्रकाशनबाट मात्र होइन, पाठक निर्माणबाट सुरु हुनुपर्छ।

advertisement_1676553908.gif