शुक्रबार, १ श्रावण, २०८३
शुक्रबार, १ श्रावण, २०८३
राष्ट्रिय सन्देश संबाददाता, २ घण्टा पहिले
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो । यहाँ मनाइने प्रत्येक पर्व र परम्पराले समाजको जीवनशैली, प्रकृतिप्रतिको सम्मान तथा स्वास्थ्य चेतनासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ । यस्तै मौलिक पर्वमध्ये साउने सङ्क्रान्ति पनि एक हो । असार महिनाको अन्त्य र साउनको प्रारम्भसँगै मनाइने यस पर्वमा भलायो, कुरिलो र सिरु खाने परम्परा केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक अभ्यास मात्र होइन, यो नेपाली लोकजीवन, आयुर्वेदिक ज्ञान र प्राकृतिक जीवनशैलीको अद्वितीय उदाहरण हो ।
हाम्रा पुर्खाले मौसमअनुसार खानपानको संस्कृति विकास गरेका थिए । वर्षायाममा शरीरमा विभिन्न संक्रमणको जोखिम बढ्ने, पाचन प्रणाली कमजोर हुने र वातावरणमा आर्द्रता बढ्ने भएकाले शरीरलाई सन्तुलित राख्ने खाद्य पदार्थको सेवन गर्नुपर्ने अनुभव उनीहरूसँग थियो । यही अनुभवका आधारमा साउने सङ्क्रान्तिमा भलायो, कुरिलो र सिरु खाने परम्परा बसालिएको हो । यसले नेपाली समाजको परम्परागत ज्ञान आधुनिक विज्ञानसँग समेत मेल खान सक्ने तथ्यलाई उजागर गर्छ ।
भलायोलाई ग्रामीण भेगमा औषधीय गुण भएको वनस्पतिका रूपमा लिइन्छ । यसको सेवनले पाचन प्रणालीलाई सहज बनाउने, शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्ने र मौसमी समस्याबाट जोगाउन सहयोग गर्ने विश्वास रहिआएको छ । यद्यपि यस्ता परम्परागत ज्ञानमाथि थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक भए पनि पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको यसको महत्वलाई नकार्न सकिँदैन ।
त्यसैगरी, कुरिलो आज अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा समेत पोषणयुक्त तरकारीका रूपमा परिचित छ । यसमा पाइने भिटामिन, खनिज तथा एन्टिअक्सिडेन्टले स्वास्थ्य संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । नेपालमा पनि यसको व्यावसायिक खेती विस्तार हुँदै गएको छ, जसले किसानको आयआर्जन बढाउने सम्भावना बोकेको छ । परम्परा र आर्थिक अवसरबीचको यो सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउन आवश्यक छ ।
सिरु पनि साउने सङ्क्रान्तिको विशेष परिकारका रूपमा परिचित छ । स्थानीय समुदायले यसको उपयोग स्वास्थ्य संरक्षण र मौसमी सन्तुलनका लागि गर्दै आएका छन् । यस्ता स्थानीय वनस्पति केवल खाद्य वस्तु होइनन्, जैविक विविधता, स्थानीय ज्ञान र सांस्कृतिक पहिचानका महत्वपूर्ण आधार पनि हुन् ।
तर, पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो सहरीकरण, आधुनिक जीवनशैली र आयातित खाद्य संस्कृतिको प्रभावले यस्ता मौलिक परम्परा क्रमशः ओझेलमा पर्दै गएका छन् । नयाँ पुस्ताका धेरै युवायुवतीलाई साउने सङ्क्रान्तिमा भलायो, कुरिलो र सिरु किन खाने भन्ने विषयसमेत थाहा नहुनु चिन्ताको विषय हो । यदि हामीले आफ्ना मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्न सकेनौँ भने हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको स्थानीय ज्ञान पनि हराउँदै जानेछ ।
आज आवश्यकता परम्परालाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित गर्ने होइन, त्यसको वैज्ञानिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पक्षबारे अध्ययन, अनुसन्धान र प्रचार–प्रसार गर्ने हो । विद्यालयको पाठ्यक्रमदेखि सञ्चारमाध्यम, स्थानीय सरकार, कृषि तथा वनसम्बन्धी निकायसम्म सबैले यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षणमा भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। स्थानीय किसानलाई प्रोत्साहन गर्दै भलायो, कुरिलो र सिरुजस्ता वनस्पतिको उत्पादन तथा संरक्षणमा जोड दिन सकिए स्वास्थ्य र अर्थतन्त्र दुवै क्षेत्रमा सकारात्मक परिणाम प्राप्त गर्न सकिन्छ ।
साउने सङ्क्रान्तिले प्रकृतिसँग सन्तुलित जीवन जिउने सन्देश दिन्छ। यसले मौसमअनुसारको खानपान, स्थानीय उत्पादनको सम्मान, जैविक विविधताको संरक्षण र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने प्रेरणा प्रदान गर्छ । आधुनिकताको नाममा मौलिक परम्परा बिर्सने होइन, तिनलाई समयअनुकूल संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
अन्त्यमा, भलायो, कुरिलो र सिरु केवल परम्परागत खानेकुरा होइनन्, ती नेपाली सभ्यता, लोकज्ञान, स्वास्थ्य चेतना र प्रकृतिप्रतिको सम्मानका जीवन्त प्रतीक हुन् । साउने सङ्क्रान्तिको वास्तविक सन्देश पनि यही हो—आफ्नो संस्कृति जोगाऔँ, स्थानीय उत्पादनको सम्मान गरौँ, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध बलियो बनाऔँ र भावी पुस्तालाई हाम्रो मौलिक पहिचान गर्वका साथ हस्तान्तरण गरौँ । यही हाम्रो सांस्कृतिक समृद्धिको आधार र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षणको मार्ग हो ।
